Дуулим энэ орчлонд хүн болж төрснөөс хойш

Дурлал дарс хоёргүйгээр насыг элээвэл нүгэлтэй...

Энэ үгийг мянган жилийн тэртээд хэлсэн билээ.

Ертөнц гэдэг сонин юм. Зуу байтугай арван жилийн өмнө өөд болсон сая сая хүнийг хорвоо ертөнц мартаж орхисон байхад мянган жилийн өмнө бүтээн туурвиж байсан Ираны яруу найрагч “их” Омар Хайямыг хүн төрөлхтөн бахдан дуулсаар л…

Газар дэлхий сөнөнө гэж байхгүй бүү гунихар

 Гараг одод бөхнө гэж үгүй бүү гунихар

 Чандраар чинь хийсэн тоосго бүхэн

 Чам шиг хүмүүст сууц болно бүү гунихар

" Намрын сэвэлзүүр салхин дахь ганц шөнийн хайр

  Мянган цилийн улигт бясалгалаас илүү "  - Иккю Сожүн

Зэнгийн түүхэн дэхь   алдартай их багш нарын нэг бол Иккю Сожүн / 1394 - 1481 / юм. Түүний тухайд английн зохиолч , Япон судлаач R.H.Blyth : "... Иккю бол Японы Буддизмын түүхэн дэхь хамгийн   гайхалтай лам байсан төдийгүй Японоос Зэнгийн их багштан хэмээн хүлээн зөвшөөрөгдөж чадсан агуу гэгээнтэн юм. " хэмээн онцлон тэмдэглэсэн байдаг.

Гэхдээ түүний амьдралын зам мөр тийм ч    дардан байсангүй.Японы эзэн хаан Го Камацу-гийн/ 1377-1433 / хүү байсан хэдий ч тухайн үеийн ордны ихэс дээдсийн хуйвалдааны уршгаар түүнийг хааны бутач хүүхэд хэмээн нэриййдэж  улмаар амь насанд нь аюул хөнөөл их байсны учир  настайд нь Зэнгийн сүмд лам болгохоор өгсөн байдаг. Дайн дажин , үймээн самуун, өлсгөлөн, зовлон бэрхшээл бүхэн нь Иккюг сөхрүүлж чадаагүй бөгөөд тэрээр Япон үндэстний уламжлалт өв соёлд үнэтэй хувь нэмэр оруулж чаджээ. / Зэнгийн цэцэрлэг , цайны ёслол , уран бичлэг , үндэсний театрийн урлаг гэх мэт / 

Иккю Сожүн Японы утга зохиолд Зэнгийн үзэл санааг түгээн дэлгэрүүлэх үйлст өндөр хувь нэмэр оруулжээ. Тэрээр бага наснаасаа хятад ханз болон уран бичлэгт суралцаж , шүлгүүдээ ихэвчлэн хятад хэл дээр туурвидаг байжээ. 1000 гаруй шүлгийг хятад хэл дээр бичсэн ажээ.

.......................................................................

Олон жим уулын бэлд  хүргэдэг ч

Оргилд нь бид зөвхөн гэрэлт сарыг л олж хардаг 

......................................................................

Заримдаа би гүн харанхуй, хоосонд автана

тэр үед би өөрийгөө ч ханцуйндаа үл нууж чадна

,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,

Надад яагаад ч юм, "Сайн хүн" болох гэж хичээх тусам

"буруу" мэт санагдах юм

....................................................................

Лам нар энэ өдрүүдэд

хатуу чанга журамд 

шамдан суралцнам.

Уран гоё хэллэг , алдар суу бол

авъаслаг найрагчийнх...

Овоохойд амьдрах " Галзуу үүл"-д 

тийм авъяас үгүй,

Харин тэр дайвалзах хуучин тогоондоо 

будаа чанаж, зөв амтыг гаргах гэж хичээж суудаг

.....................................................................

Өвөл, наранд гялалзах хар хэрээнээс өөр юу ч алга !

....................................................................

Хүндхэн шаналлын хэцүү зовлон

Хөшүүн гунигийг нь бусадтай хуваалцах

Уйлаан цурхираан дуулдам алсад

Туйлын мөрөөдөл минь туйлан тэмүүлнэ

Амьдралын баясал, амар тайвныг

Адаг сүүлд нь би өөрийгөөн олно

Тэнд тэгээд хувь тавилантай сөргөлцөн би

Тэнхээ өгөх урам зоригийг хайна

Орчуулсан: Б.Болдсүх

Түрхэн зуурын гэнэтийн үзэгдэл шиг

Төгс гоогийн гэрэлт бэлэгдэл шиг

Надтай учирсан тэрхийг мөчийг тань

Нажидтай ихээр дурсах юм даа

Гарц байхгүй гутралын үед ч

Галзуу үймээнт сандралын үед ч

Уяхан хоолой чихэнд минь эгшиглэж

Уран дүр зүүдэнд минь ирдэгсэн

Он цаг халирч, үймээнт шуурга тавив

Олон олон мөрөөдлийг минь үлээн тууж одов

Уран гоолиг дүр, уяхан энхрий хоолойг тань

Урагш муутай би түрхэн зуур мартав л

 Зэн буддизм  ба яруу найраг

   Буддизмын  нэгэн  оргил болох Зэн Буддизм нь 2500 гаруй жилийн өнө удаан түүхэндээ олон шалгуурыг даван 21-р  зууны энэ цаг үетэй золгожээ.

   Өнөөдөр дэлхийн 67 гаруй улс оронд Зэнгийн төвүүд үйл ажиллагаа явуулж байгаа бөгөөд үйл ажиллагааны чиглэл нь орчин үетэйгээ зохицсон нээлттэй,өргөн цар хүрээтэй аж .

    Монголчууд бидний хувьд ч гэсэн өөрийн уламжлат буддын шашныг шинэ шатанд хөгжүүлэх төдийгүй бусад Буддын шашны урсгал чиглэлийг судлах,суралцах,мэдлэг оюунаа арвитган тэлэх зайлшгүй шаардлагатай  билээ.

 ... Зэн буддизмийн салшгүй нэг хэсэг бол  түүний соёл юм. Маш олон хэлбэрээр өргөжин хөгжсөн байдаг.Тэдгээрийн нэг бол Зэнгийн яруу найраг юм.Зэнгийн яруу найраг бол их онцгой өвөрмөц арга барилтай.Тодорхой нэг сэдвийн дор толгой сүүл холболт,айзам,хэмнэл зэрэг энгийн шүлэг яруу найрагт байдаг шиг  хэрэглэгдхүүнийг чухалчилдаггүй.Гоё чамин үг хэллэг болон онцгой содон үгэн дүрслэл бүхий хэв маягт баригддаггүй ажээ.Энэ нь Зэнгийн өөрийнх онцлог зарчимтай холбоотой юм.“ Үг  болон хэл яриа хэт туйлшран автваас хүн өөрийн мөн чанар хийгээд орчлон ертөнцийн туйлын мөн чанарыг танин мэдэх  боломжгүй болдог” хэмээн тайлбарладаг бөгөөд  үзэл санаа ч Зэнгийн яруу найрагт нэвт шингэсэн байдаг.Зэнгийн яруу найраг ямар  нэгэн хязгаарлагдмал үзэл санаанд хашигдахаас илүүтэйгээр агшин зуурт мэдрэгдэх “ цэвэр оюун санааны” мэдрэмжээр бүтээгддэг ажээ. Гэхдээ энэ“цэвэр оюун санааны мэдрэмж“–ийг аливаа ном зохиолоос эсвэл  боловсролын түвшингээ дээшлүүлэх замаар  танин  бололцоогүй  хэмээн Зэнд үздэг.Зэнд : аливаа хүн өөрийн  сэтгэлийн жинхэнэ мөн чанарыг буюу “Би“ -гийн мөн чанарыг танин мэдэж чадваас хүний “хүлэгдмэл оюун санаа” тэлэгдэж билэг ухааны чанадад хүрнэ хэмээн тайлбарладаг. Зэнгийн их  найрагч Башё нэгэнтээ :

“ Хэрэв нарсны тухай  мэдэхийг  хүсвэл нарсан ой руу оч, хэрэв хулсны тухай мэдэхийг  хүсвэл хулсан төгөл рүү оч.Гэхдээ үүнийг хийхийн тулд өөрийн бодлоос ангижирч, орчинтойгоо нэгдэж нэгэн цул  болж чадваас яруу найраг өөрөө л  аяндаа төрнө.” хэмээн өгүүлсэн байдаг

     Ер нь Зэнгийн алдартай их багш нар олон жилийн хатуужилт бясалгал хийгээд амьдралаас урган гарсан бодот туршлагын үр дүнд  “гэгээрэлд“ хүрсэн байдаг. Тийм ч учраас тэдний туурвисан яруу найраг өнөөг хүртэл үнэ цэнэтэйгээр оршсоор байгаа ажээ.Зэнгийн түүхэнд: Хан Шань,Догэн, Башё,Иккю,Ёкан,Бусон,Ван Вэй,Юань Мэй, Ду Фу, Исса зэрэг Зэнгийн маш олон алдартай их багш нар болон яруу найрагчид байжээ.Тэд байгаль ертөнц ,үхэл амьдрал,зовлон жаргал,баяр гунигийн тухайд эгэл жирийн  агаад яруу төгс өгүүлдэг.

 Уулын цас

  Миний бүхий л амьдрал үнэн- худал зөв  буруугийн хооронд будилжээ.

Одоо л нэг

Сарны гэрэлд өөрийгөө зугаацуулж

  Салхины аясаар инээмсэглэж

    Шувуудын жиргээг сонсож суунам

Туулсан он жилүүд минь дэмий өнгөрчээ хэмээн бодогдоно.

 Энэ өвөл яагаад ч юм

  Уулсын орой дээрх сүрлэг цагаан хучлагыг

   Анх удаа “уулын цас”  хэмээн харав.

                     Догэн / 1200-1253 /

Зураг сонсох нь        

Сүмийн хонх үхэж   

Анхилуун цэцэгс л  үлдэв.

Төгс үдэш !  

               Мацу Башо  /1644- 1694 /

Аз жаргал хаа сайгүй

         Тайван нойрсох                                    

           Жаргалтай өглөө

     Өөр юу хэрэгтэй гэж ...         

     Экон

Хэлбэр  бол хоосон

   Мод нүцгэрч

  Бүх өнгө, үнэр алга болсон ч

 Аль хэдийнээ мөчир дээр хавар ирчихэж !

                    Иккю Сожин  /1394- 1481 / 

  Хоосон бол хэлбэр                                  

 Шүүдрийн дусал  час улаан

              агч модны навчинд хуралдахад

                    Час улаан сувсыг

                         тогтож нэг хараарай !

                                Иккю Сожин  /1394- 1481 /

     Энгийн зүйлд итгэж амьдар

        Яг л интоорын мод цэцэглэж,хагдарч унадаг шиг

                           Исса Кобаяаши /1763 -1827/

Миний шүлгийг

 зүгээр л   “шүлэг” гэж хэн  хэлнэ вэ ?

 Тэр   чинь шүлэг биш...  

 Харин миний шүлгийг  “шүлэг биш”  гэж

 ухаарсан хойно чинь  л

шүлгийн  тухай  ярилцая ...

     Рёкан /1758 -1828/

Гүн бодол,

  дахин  гүнзгийрнэ.

    ...Ногоон уулс

         Танэда Сантока / 1882-1940 /

Хөрвүүлсэн : “Зэнгийн амьдрал”  номын зохиогчид  : Э.Насанжаргал, Т. Отгонбаяр

Гэтэл ээж минь өөрөө сэтгэл зовсон байдалтай намайг их л энхрийлэн хэд хэд үнсээд (уг нь ер үнсдэггүй юмсан) зөөлөн вандан дээр хажуудаа суулган царай нь улайж түгдэрснээ өөрийн нь холын хамаатан бэлэвсэн эр сууя гэж гуйхад чамайг бодоод л суухаар шийдлээ гэж ярив. Зүрх минь улам ч хүчтэй булгилж, би юуны түрүүнд ганцхан чамайг л бодож "Би эндээ байх уу?" гэж арай ядан асуухад ээж минь "Үгүй ээ. Бид Инсбург руу нүүнэ. Тэнд Фердинандад сайхан байшин бий гэнэ" гэлээ.

Би өөр юу ч дуулсангүй нүд минь харанхуйлаад явчихсан. Би муурч унаснаа сүүлд нь мэдсэн. Хаалганы цаана хүлээж байсан миний хойт эцэг болох гэж байгаа тэр хүнд намайг гэнэт гуйвалзан шалан дээр гараа алдлан савж ойчсон гэж ээжийнхээ хэлж байгааг сонслоо. Тэрнээс хойших хэдэн өдөр юу болж өнгөрсөн, арчаагүй жаал охин би томчуултай яаж тэмцэлдэж байснаа санахаас дотор арзасхийж одоо ч тэр тухай бичихэд гар минь салганаж байна.

Уулын амралтад гурав хоног амраад Вена хотод өглөө эрт буцаж ирсэн нэрт зохиолч Р... галт тэрэгний буудлаас сонин худалдан авч сар өдрийг нь харахдаа өнөөдөр өөрийнхөө төрсөн өдөр гэдгийг гэнэт санав.

Нэг л мэдэхэд дөчин нэг хүрлээ дээ гэж бодохдоо хөөрч догдолсон ч үгүй, гуньж гутарсан ч үгүй сониноо шажигнуулан эвхээд хөлсний тэрэг зогсоон гэр лүүгээ явлаа. Зарц нь түүнийг эзгүй хойгуур ирсэн болон утсаар ярьсан хүмүүсийн тухай ярингаа тавиуртай захидал цахилгаануудыг авчирч өгөв.

Вашингтоны цэцэрлэгт хүрээлэнгээс баруун тийшэх бяцхан хорооллын гудамжнууд гарц нэртэй зурвас, хонгилууд болон тахиралдаж мухиралдаад, эх адаг нь мэдэгдэхгүй солбицож, зөрөлдөж гүйцжээ. Тэр гарцнууд гайхмаар өнцөг булан, мурий тахир шугам үүсгэдэг. Тэнд нэг гудамж өөрийгөө хоёр огтолж орхидог. Хэнбугай ч билээ нэгэн зураач эрхэм энэ гудамжны ер бусын үнэт давуу талыг анх нээжээ. Дэлгүүрийн мөнгө хураагч будаг шунх, цаас, зотонгийнхоо тооцоотой түүгээр эргэцэж эргэцэж, тооцооныхоо нэг ч центийг олж авч чадалгүй гэр лүүгээ гэлдэрч буй өөртэйгээ гэнэт мэлсхийтэл тулчихдаг гээд та бод доо! Мундаг давуу тал шүү.
Ийнхүү цагийн эрхээр голланд дээврийн шовх сүмбэн орой, XҮIII зууны вааран дээвэр ярайлдах умар зүгт харсан цонх, хямд байрны эрэлд хатсан урлагийн улс энө өвөрмөц, нууцлаг, төөрмөөр Гринвич-Виллидж хороолол руу өөрийн эрхгүй хуйлардаг болжээ. Дараа нь тэд зургадугаар гудамжнаас сэнжтэй, тугалган хэдэн аяга, нэг хоёр ширмэн хайруулын таваг ийш нь чирч ирээд, өөрсдийн "колонио" төвхнүүлж эхэлсэн юм.


( Дэлгэрэнгүй... | 5 | Өгүүллэг | Дэлхийн уран зохиол | )